បន្ទាប់ពីថៃបដិសេធក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈ បានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ទាត់ចោលការលើកឡើងរបស់ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ថៃ 

ក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះអំណះអំណាងរបស់រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ថៃ Sabeeda Thaised កាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ ដូចដែលបានចុះផ្សាយនៅក្នុងកាសែត Khaosod ដោយបានអះអាងថា៖ ទី១. ប្រាសាទខ្នារ និងប្រាសាទតាក្របី ស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីថៃ ទី២. ភាគីថៃបានចុះប្រាសាទទាំងនេះនៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌជាតិ ព្រមទាំងបានចាត់វិធានការរដ្ឋបាលនានាដើម្បីគ្រប់គ្រងថែរក្សា និងអភិរក្សតាមរយៈច្បាប់ជាតិផ្ទៃក្នុងរបស់ខ្លួន និងទី៣. ដោយផ្អែកលើមូលដ្ឋាននេះ ភាគីថៃបដិសេធមិនព្រមប្រគល់វត្ថុសិល្បៈដែលបានយកចេញជាឯកតោភាគីពីតំបន់ប្រាសាទខាងលើដោយយកលេសថាការប្រមូលវត្ថុសិល្បៈចេញពីតំបន់ប្រាសាទនេះគឺដើម្បីសិក្សា ថែរក្សា និងអភិរក្ស។ 

ក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈ សូមបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការនូវការអះអាងដោយគ្មានមូលដ្ឋាន និងពុំស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិខាងលើនេះ ហើយសូមធ្វើការបញ្ជាក់ និងសង្កត់ធ្ងន់លើចំណុចមួយចំនួនដូចខាងក្រោម៖

ទី១. ប្រាសាទខ្នារ ប្រាសាទតាក្របី រួមទាំងប្រាសាទមួយចំនួនទៀតដែលស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ហើយដែលកំពុងគ្រប់គ្រងដោយខុសច្បាប់ដោយយោធាថៃ គឺជាប្រាសាទដែលត្រូវបានកសាងឡើងដោយបុព្វបុរសខ្មែរ និងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា អនុលោមតាមផែនទីមាត្រដ្ឋាន ១:២០០ ០០០ ដែលជាលទ្ធផលនៃការងារខណ្ឌសីមារបស់គណៈកម្មការកំណត់ព្រំដែនឥណ្ឌូចិន-សៀម ដែលបង្កើតឡើងស្របតាមស្មារតីនៃអនុសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ១៩០៧ ហើយដែលភាគីថៃតែងទទួលស្គាល់ និងអនុវត្តជាបន្ដបន្ទាប់ដូចមានភស្ដុតាងបញ្ជាក់នៅក្នុង TOR ឆ្នាំ២០០៣ និងឯកសារកំណត់ហេតុបច្ចេកទេសនានា ដែលបានឯកភាពគ្នានាពេលកន្លងមក។ សុពលភាពនៃផែនទីនេះត្រូវបានបញ្ជាក់ និងទទួលស្គាល់ដោយតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ កាលពីឆ្នាំ១៩៦២ និងឆ្នាំ២០១៣ ដែលភាគីថៃទទួលបរាជ័យក្នុងការជំទាស់ប្រសិទ្ធភាពនៃផែនទីនេះ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់ភាគីថៃមកលើកម្ពុជានៅតាមបណ្ដោយព្រំដែន កាលពីឆ្នាំ២០២៥កន្លងមក ភាគីថៃបានប្រកាសមិនទទួលស្គាល់សុពលភាពនៃផែនទីនេះ។

ទី២. ប្រសិនបើពិនិត្យមើលលើផែនទីខុសច្បាប់គូសជាឯកតោភាគីពីសំណាក់យោធាថៃ ដែលគ្មានតម្លៃគតិយុត្តក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ ផ្ទុយនឹងស្មារតីនៃសាលដីកាទាំងពីររបស់តុលាការ ICJ ហើយដែលភាគីកម្ពុជាតែងជំទាស់ប្រឆាំងនឹងផែនទីនេះ យើងសង្កេតឃើញថា បើទោះបីជាផែនទីសេរ៊ី L7017 ជាផែនទីខុសច្បាប់ក៏ដោយ ក៏ផែនទីនេះបានគូសប្រាសាទទាំងនេះដាក់ក្នុងដីកម្ពុជា។ នេះជាភស្ដុតាងដែលថៃខ្លួនឯងមិនអាចប្រកែកបាន។

ទី៣. សកម្មភាពនានាពាក់ព័ន្ធនឹងការចាត់វិធានការរដ្ឋបាល ដូចជាការចុះបញ្ជីប្រាសាទទាំងនេះនៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌថៃ ព្រមទាំងលេសនានាលើការគ្រប់គ្រងអភិរក្ស និងថែរក្សាប្រាសាទទាំងនេះដោយគ្មានការឯកភាពពីភាគីកម្ពុជា គឺសុទ្ធតែជាសកម្មភាពដែលមានចេតនាបង្កើតអង្គហេតុសម្រេចលើដីជាក់ស្ដែង (Fait accompli) ហើយបើយោងតាមច្បាប់អន្តរជាតិ សកម្មភាពទាំងនេះមិនអាចបង្កើតបានជាការគ្រប់គ្រងស្របច្បាប់នោះទេ ហើយក៏មិនអាចនាំទៅដល់ការបង្កើតបាននូវសិទ្ធិមិនអាចបំពានបាននោះដែរ ហើយរឹតតែមិនអាចកែប្រែបូរណភាពនិងអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់របស់កម្ពុជានោះទេ ដោយអនុលោមតាមគោលការណ៍ខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនមិនកែប្រែ (uti possidetis juris) ផែនទីព្រំដែនជាប្រវត្តិសាស្ត្រ សន្ធិសញ្ញានានា និងការព្រមព្រៀងនាពេលកន្លងមក។

ទី៤. សកម្មភាពប្រមូលវត្ថុសិល្បៈ ដែលស្ថិតនៅក្នុងទីតាំងនៃតំបន់ប្រាសាទ ដែលកំពុងកាន់កាប់ដោយខុសច្បាប់ពីសំណាក់យោធាថៃ និងដោយគ្មានការឯកភាពពីភាគីកម្ពុជា គឺជាការរំលោភបទដ្ឋានគតិយុត្តអន្តរជាតិជាធរមាន ជាអាទិ៍កាតព្វកិច្ចរបស់រដ្ឋភាគីស្ដីពីការហាមឃាត់នៃការប្រមូលវត្ថុសិល្បៈទោះស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ណាក៏ដោយ ចេញពីដែនដីនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យមួយ ឬចេញពីតំបន់គ្រប់គ្រងខុសច្បាប់អនុលោមតាមអនុសញ្ញាទីក្រុងឡាអេ ឆ្នាំ១៩៥៤ និងអនុសញ្ញាឆ្នាំ១៩៧២ ព្រមទាំងលិខិតបទដ្ឋានគតិយុត្តនានារបស់អង្គការយូណេស្កូ ពាក់ព័ន្ធនឹងការអភិរក្សវត្ថុសិល្បៈ និងតំបន់ប្រាសាទ។ បន្ថែមពីនេះ សកម្មភាពខុសច្បាប់ទាំងនេះ ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសកម្មភាពដែលមានចេតនាកែប្រែបរិស្ថានព្រំដែន បំបាត់វត្ថុតាងបច្ចេកទេស និងធ្វើឱ្យខូចទ្រង់ទ្រាយដើមនៃតំបន់ព្រំដែន ដែលសកម្មភាពនេះគឺខុសទាំងស្រុងទៅនឹងប្រការ៥ នៃ MOU ឆ្នាំ២០០០ ហើយមានតែយន្តការគណៈកម្មការ JBC មួយប៉ុណ្ណោះ ដែលមានអាណត្តិនៅក្នុងការធ្វើសកម្មភាពនានាដើម្បីបម្រើដល់ការវាស់វែងនិងខណ្ឌសីមាលើដីជាក់ស្ដែង។

ទី៥. សកម្មភាពនេះ ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកជាសកម្មភាពបង្កភាពតានតឹងនៅតាមបណ្ដោយព្រំដែន ដែលផ្ទុយនឹងការព្រមព្រៀង និងការប្ដេជ្ញាចិត្តរបស់ភាគីទាំងពីរនាពេលកន្លងមក ដើម្បីកសាងនិងស្ដារទំនុកចិត្តឡើងវិញអនុលោមតាមសេចក្ដីប្រកាសរួម ចុះថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ និងការព្រមព្រៀងនានារបស់ភាគីទាំងពីរនាពេលកន្លងមក។ ក្នុងន័យនេះ ក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈកម្ពុជា មានការសោកស្ដាយយ៉ាងខ្លាំងដែលក្រសួងវប្បធម៌ថៃ បានបង្កហេតុនានាម្ដងហើយម្ដងទៀតដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទំនុកចិត្ត គោលការណ៍នៃភាពជាអ្នកជិតខាងល្អ គោលការណ៍អធិបតេយ្យ ដើម្បីឈានឆ្ពោះទៅរកប្រក្រតីភាពនៃទំនាក់ទំនងរបស់ភាគីទាំងពីរ ដែលជាមូលដ្ឋានដ៏មានសារសំខាន់សម្រាប់ប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនយើងទាំងពីរ។

ក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈ សូមទាមទារជាដាច់ខាត ឱ្យប្រទេសថៃបញ្ឈប់ជាបន្ទាន់នូវរាល់សកម្មភាពទាំងឡាយដែលគ្មានការអនុញ្ញាតពីកម្ពុជានៅតាមទីតាំងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់កម្ពុជា និងទាមទារឱ្យប្រគល់ត្រឡប់មកវិញនូវវត្ថុបុរាណដែលត្រូវបានយកចេញពីប្រាសាទខ្នារ និងគោរពឱ្យបានពេញលេញនូវអធិបតេយ្យភាព បូរណភាពទឹកដី និងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់កម្ពុជា។ កម្ពុជាជំរុញឱ្យប្រទេសថៃចាប់ផ្តើមឡើងវិញនូវការងាររបស់គណៈកម្មការចម្រុះព្រំដែន (JBC) ដោយឈប់ពន្យារពេល និងដោះស្រាយរាល់បញ្ហាព្រំដែនដែលនៅសេសសល់ដោយសន្តិវិធី តាមរយៈកិច្ចសន្ទនា និងស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិ ព្រមទាំងកិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីដែលពាក់ព័ន្ធ។ កម្ពុជានៅតែប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំចំពោះការដោះស្រាយវិវាទដោយសន្តិវិធី និងការការពារបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ ដើម្បីបន្សល់ទុកជាមរតកសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។

ដោយឡែកលោក ស៊ុំ ម៉ាប់ រដ្ឋលេខាធិការក្រសួងវប្បធម៌និងវិចិត្រសិល្បៈបានលើកឡើងថា ប្រាសាទខ្នារត្រូវបានកសាងឡើនៅចុងសតវត្សទី១០ សម័យព្រះបាទជ័ យវរ្ម័នទី៤ ជាប្រាសាទដែលពាក់ព័ន្ធនឹងព្រហ្មញ្ញសាសនា។ កម្ពុជាបានចុះប្រាសាទខ្នារក្នុងបញ្ជីសារពើភណ្ឌបេតិកភណ្ឌជាតិ។ លោកបន្តថា ប្រាសាទខ្នារជាទីសក្ការៈរបស់ប្រជាជនខ្មែរយូរមកហើយ ហើយកម្ពុជាក៏បានថែទាំជាប្រចាំ និងបានសម្រង់នូវវត្ថុសិល្បៈដែលនៅរាយប៉ាយទៅក្នុងបញ្ជីសារពើភណ្ឌវត្ថុសិល្បៈរបស់ប្រាសាទខ្នារ។

លោក ស៊ុំ ម៉ាប់ បន្ថែមថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ សម្តេច ប៊ុន រ៉ានី ហ៊ុនសែន បានឧបត្ថម្ភជាថវិកាដើម្បីសាងសង់ជណ្តើរឈើសម្រាប់ឡើងទៅកាន់ប្រាសាទខ្នារ ដែលជណ្តើរនោះមានប្រវែង៣២៥ម៉ែត្រ និងមាន១,១៨១កាំ ដើម្បីគាំទ្រដល់ការងារអភិរក្សថែរក្សា និងសម្រាប់ប្រជាជនឡើងទៅទស្សនានិងគោរពបូជាផ្សេងៗ ខណៈយោធាថៃបានដុតបំផ្លាញជណ្តើរនេះអស់មួយផ្នែក។

សូមជម្រាបថា កាលពីថ្ងៃទី ២២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ បានទាមទារជាថ្មីឱ្យថៃប្រគល់ត្រឡប់មកវិញ នូវវត្ថុបុរាណដែលត្រូវបានយកចេញពីប្រាសាទខ្នាររបស់ខ្មែរ តែរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ថៃ បានចេញមកបដិសេធមិនព្រមប្រគល់វត្ថុបុរាណទាំងនោះឱ្យកម្ពុជាវិញទេ៕